Pieśni Eddy
Na ogół przyjmuje się, że pieśni Eddy powstały, w latach 850-1220; niektórzy badacze uważają nawet, że niejedne pieśni są starsze. Np. Birger Nerman stara się na podstawie badań archeologicznych udowodnić, że Wieszczba Wólwy, Krótka pieśń o Sygurdzie
Czas powstania pieśni próbowano też określić n podstawie badań form metrycznych. Jak przykład niech posłuży Pieśń o Wólundzie - ietu| z najstarszych w Eddzie. Birger Nerman na podstawie badań poświęconych broni i klejnotom w Eddzie twierdzi, że utwór ten przyjął formę wierszową najpóźnie w VI w.7 Otóż poemat ten ułożony jest metre
tornyrdislag, a przy badaniu najważniejsze są odchylenia od tej formy, bo właśnie one dostarczają dowodów. W rękopisie Regius na 40 strof (zaznaczonych dużymi inicjałami) tylko 13 jest zbudowanych normalnie - czterowierszowych; reszta jest nieregularna. Nawet najbardziej konserwatywna krytyka musi uznać, że są tam luki i zespolenia różnych resztek uszkodzonych strof. Obok tych jednakże są i takie, które bezsprzecznie są pierwotne, a jednak mają odchylenia od reguły fornyrdislagu. Właśnie te ostatnie są dowodem dawności Pieśni o Wólundzie, gdyż w wiekach wczesnego średniowiecza germańskie formy poetyckie były w stadium tworzenia się i konsolidowania.
Badając czas powstania Eddy analizowali uczeni także zawarte w niej imiona, przysłowia, zwroty, refreny, przenośnie, formuły zaklęć czarodziejskich.
W określaniu daty powstania pieśni decydujące znaczenie mają jednakże formy językowe. Badania w tej dziedzinie doprowadziły interpretatorów Eddy do niespodziewanych wniosków. Otóż pod koniec XIX w. badacze filologii germańskiej dokonali epokowego odkrycia - zjawiska synkopy, tj. redukcji lub zaniku słaboprzyciskowych samogłosek końcówkowych, jak również innych słabo akcentowanych morfemów. Zjawisko to występowało we wszystkich językach germańskich: w języku gockim już ok. r. 375, w pranordyckim dopiero począwszy od ok. r. 550. w pełnym rozwoju była synkopa aż do końca IX w., natomiast w napisach kamieni runicznych z lat ok.
- już dokonana. Wyrazy stały się krótsze zH 1H/ewa?as/ifl holtijaR>Hlegestr hyltir Hlegestr
nolsteinu), tempo mowy tym samym szybsze, form poezia Eddy pisana była owym nowym, zre-
rmowanym, synkopowanym językiem. Gdy badacze
usiłowali łatać braki wyrazami pranordyckiego stadium, sprzed synkopy, nie zgadzała się stopa metryczna. Przy rekonstrukcjach trzeba było zatem brać formy synkopowane. To pozwoliło wyciągnąć wniosek! że pieśni zostały stworzone na początku epoki wil kingów. Sophus Bugge, jeden z czołowych badaczy, który położył fundamenty pod nowoczesną, ściśle naukową formę badań nad Lddq, był przekonany, że powstały one około roku 8008.
Teorie synkopistów zmodyfikowało nowe odkrycieJ W roku 1917 znaleziono kamień runiczny w miejsco-j wości Eggjum w Norwegii, w dzielnicy Sogn koło Sognefiordu. Ta część Norwegii należy do najdawniej i najlepiej udokumentowanych pod względem starej kultury i zabytków ziem na Półwyspie Skandynawskim. Znaleziony kamień runiczny, przez archeologów z zupełną pewnością datowany na rok około 600, nosi obszerny tekst, pisany starszym, ogólnogermańskim futharkiem9, jednakże język, co dziwne, jest na stopniu nowoczesnego rozwoju o zakończonym procesie! synkopy. Stąd więc wniosek, że przynajmniej w pew-1 nych częściach krajów Północy synkopa przeprowadzo-j na została o parę stuleci wcześniej; w związku z czym pewne części Eddy mogą pochodzić nawet z ok.j 600 roku.
Spostrzeżenia dotyczące ogólnego światopoglądii głoszonego w Eddzie skłaniają z kolei badaczy do] określenia czasu powstania wielu pieśni na IX wieki Pierwsza, mityczna część Eddy, ma wprawdzie korzeni*! w erze pogaństwa, jednak widać wyraźnie, że dawnaj
wiara straciła już swą siłę. Jest to więc okres tuż przed przyjęciem chrześcijaństwa. Podobnie wygląda sprawa drugiej, bohaterskiej części Eddy.
Najstarszych zaczątków poezji Eddy należy prawdopodobnie szukać wśród pieśni o bohaterach. Wiadomo z źródeł historycznych, że na dworach królów i książąt byli thulowie, poeci-mędrcy, o wielkim autorytecie, którzy w formie pieśni opowiadali o czynach bohaterów, zagrzewając słuchaczy do nowych wypraw. Uczony Jan de Vries postawił hipotezę, że to właśnie po śmierci Attyli powstał ów genre pieśni bohaterskich10.
Czas, w którym dotarły na Północ wątki o Nibelun-gach, Wólsungach, Ermanryku jest dość niepewny. W Niemczech przybrały one formę w VI w., a pierwsze udowodnione ich ślady na Północy pochodzą z IX w. Jest możliwe nawet, że tematy te przeszły na Północ drogą okrężną.
Obce wpływy na kulturę Północy. Nie należy zbytnio przeceniać wpływów kultury dworów Burguniiii, Frankonii, środowiska Teodoryka Wielkiego z Rawenny i in. na kulturę Normanów. Ruch mas ludzkich był wprawdzie w tym czasie intensywny, na szlakach krzyżowały się różne kultury, ale kraje Północy żyły daleko od tego tumultu - wyprawy wikingów były głównie obliczone na zdobywanie łupów i skarbów, których nie było w ich ubogich krajach - toteż twórczość poetycka Normanów mogła bez przeszkód iść Własnymi drogami. Pieśni bohaterskie Eddy powstawały w innych warunkach, niż eposy południowoger-mańskie i nie są ich tłumaczeniem ani naśladownictwie^6 V r 1 e s' Altnoidische Liiirotutgen hichte, Bd. I,
twem, co możemy chociażby wnosić z ich nieznajomości chronologii wydarzeń historycznych (por. Wstęp, s. XXXI). Trafny dowód przytacza Felix Genzmer we wstępie do swego opracowania Eddyu. Otóż zauważył on, że w eposach południowogermańskich akcja skupia się na burgundzkich i frankońskich dworach królewskich i w namiotach Attyli; natomiast u Normanów nie dwór władcy, lecz ród był najważniejszym ośrodkiem wydarzeń, liczyła się jego siła i ciągłość. Nie było środowisk bohaterów tylko pokolenia herosów tego samego rodu, i ich dotyczyły pieśni.
Sophus Bugge w swych badaniach stwierdził natomiast, że pieśni bohaterskie, np. Krótka pieśń o Sygurdzie, zawierają wyrazy i zwroty wskazujące na wpływy języka staroangielskiego12. Można uznać za prawdopodobne, że wśród autorów pieśni byli i tacy, którzy jakiś czas przebywali w Anglii i ulegli wpływom tego języka, nie znaczy to jednak, że ich pieśni są kopią angielskich wzorów.
Bjórn Collinder uważa zaś, że w epoce wikingów bardziej prawdopodobne były wpływy z Anglii niż z Niemiec, ponieważ wielkie połacie Anglii, cały Yorkshire i ziemie na północ od Yorku, znaczne części Irlandii i Szkocji były przez długie lata zajęte przez Normanów, więc komunikacja między wyspami brytyjskimi a Norwegią i Islandią była siłą rzeczy intensywna13.
" Die Edda. Die wesentlichen Gesange der altnordischen Góttei und Heldendichtung, Dusseldorf-Koln 1956.
Który kraj wydał twórców "Eddy"? Ustalenie, który z narodów Północy odział stare mity i wypadki historyczne w szatę poezji, jest rzeczą bardzo trudną. Opinia większości badaczy skłania się obecnie ku poglądowi, że najstarsze pieśni powstawały w Skandynawii, a przede wszystkim w Norwegii (gdzie najwcześniej dokonała się synkopa, o czym Wstęp, s. XXXIX) i trwało to do czasu panowania Haralda Pięknowło-sego włącznie. Natomiast od X w., równocześnie z udoskonaleniem sztuki wersyfikacyjnej, w Islandii. Islandczycy bowiem mieli, w opinii Skandynawów, monopol na funkcje królewskich historiografów i skaldów. O nich to mówi kronikarz Saxo Grammaticus (ok. 1150-przed 1220) w prologu do Gęsta Danorum (Czyny Danów), historii Danii:
Nie wolno dzielności narodu z Thule [Islandii) milczeniem unicestwiać: zużywają oni nierzadko całe życie na rozszerzanie swych wiadomości o cudzych czynach, tym sposobem równoważąc własne ubóstwo duchowymi ćwiczeniami. Znajomość dziejów innych narodów i opowiadanie o nich - oto ich największa przyjemność; nie mniejszą sławę widzą w przekazywaniu obcych cnót i zasług, niżeli w wykazywaniu własnych. Ze skarbnicy ich wiadomości korzystałem skrzętnie; w niniejszym dziele moim w wielkiej mierze przytaczałem ich relacje, nie lekceważyłem onych arbitrów, o których wiedziałem, że byli dobrze wtajemniczeni w sprawy dawnych wieków14.
I jeszcze świadectwo Theodoricusa Monachusa z XII w., autora kroniki Historia Antiąuitale Regum Horwagiensium, pisanej w latach 1177-1183:
Uważałem, że praca warta jest trudu, Wasza Świątobliwość, y owo skromne dzieło de Antiąuitate Regum Norwagiensium
napisać, mając możność dokładnego badania i studiowania u tychJB o których wiadomo, że u nich pamięć dawnych rzeczy jest I szczególnie żywotna, a których nazywamy Islandczykami; onfl cenne swoje skarby duchowe wciąż bez przerwy pielęgnują, I dzięki temu, że mają stare pieśni15.
Najstarsze wydania "Eddy". Rok 1665 jest ważnąl datą dla filologii skandynawskiej. Ukazały się wtedy] drukiem Vó/uspd i Edda Snorriego w dziele Phi/o-j sophia antiąuissima Norvego-Danica dicta Woluspai quae est pars Eddae Saemundi, Edda Snorronis non brevi antiquioris, Islandice et Latine publici jurisi primum iacta a P.J. Resenio, Havniae MDCLXV.
Havamal ukazała się w tym samym roku w: Ethicck Odini pars Eddae Saemundi vocata Haavamaal, una cum ejusdem appendice appellato Runa Capitule,\ a multis exoptata nunc tandem Islandice et latine ini lucern producta est per P.J. Resenium, Havniae 1665.
Oba dzieła wydał profesor i jednocześnie burmistra Kopenhagi Peder Johann Resen przy współpracy uczo-^ nych islandzkich i na podstawie ich poprzednich badańJ Teksty islandzkie zaopatrzone były w przekład łaciński, objaśnienia leksykalne i warianty tekstu. Wzno-j wienie ukazało się już w roku 1673.
Europę zaznajomił z Lddq Szwajcar Paul Henrj Mallet, który przez jedenaście lat był nauczyciele! następcy tronu duńskiego. Opierając się na dziełac Resena przełożył na język francuski i wydał w r< ku 1756 części Eddy Snorriego, pt. Gyllaginning, orć niektóre pieśni Eddy Poetyckiej (prozą).
